Francisco de Orellana, urodzony w 1511 roku w Trujillo w Hiszpanii, był hiszpańskim konkwistadorem i odkrywcą, który zapisał się w historii jako pierwszy Europejczyk, który przemierzył całą długość rzeki Amazonki. W lipcu 2024 roku ma 413 lat. Orellana zmarł w listopadzie 1546 roku w delcie Amazonki, co było tragicznym końcem jego drugiej, nieudanej ekspedycji. Był bliskim przyjacielem, a według wielu historyków także kuzynem słynnego konkwistadora Peru, Francisco Pizarro. Jego żoną była Ana de Ayala, która odważnie towarzyszyła mu w jego ostatniej, niebezpiecznej podróży.
Najważniejsze fakty:
- Wiek: 413 lat (stan na lipiec 2024)
- Żona/Mąż: Ana de Ayala
- Dzieci: brak informacji
- Zawód: Konkwistador, odkrywca
- Główne osiągnięcie: Pierwszy Europejczyk, który przemierzył całą długość rzeki Amazonki
Francisco de Orellana: Pionier Amazonii
Francisco de Orellana, urodzony w 1511 roku w Trujillo, w hiszpańskiej Estremadurze, jest postacią, której imię nierozerwalnie związane jest z eksploracją Ameryki Południowej. Jako doświadczony konkwistador i odważny odkrywca, przeszedł do historii jako pierwszy Europejczyk, który w latach 1541-1542 przemierzył całą długość rzeki Amazonki, od jej górnych biegów po ujście do Oceanu Atlantyckiego. Jego życiorys, choć krótki, obfitował w wyzwania, odkrycia i dramatyczne momenty, które na zawsze odcisnęły piętno na historii geografii i kultury Nowego Świata. Zmarł w listopadzie 1546 roku w delcie Amazonki, w wieku zaledwie 34-35 lat, podczas swojej drugiej, tragicznie zakończonej ekspedycji.
Życie osobiste i rodzinne
Małżeństwo z Aną de Ayala
Francisco de Orellana poślubił Anę de Ayala. Mimo że informacje o jego życiu prywatnym są ograniczone, wiemy, że Ana de Ayala była niezwykle odważną kobietą. Wbrew panującym zwyczajom i ogromnemu ryzyku, zdecydowała się towarzyszyć swojemu mężowi w jego drugiej, śmiertelnie niebezpiecznej wyprawie do Ameryki Południowej w 1545 roku. Po tragicznej śmierci Francisco, Ana de Ayala była jedną z nielicznych osób, które przeżyły ekspedycję i dotarły do hiszpańskiej bazy na wyspie Margarita. Tam złożyła relację z okoliczności śmierci swojego męża, która stanowi cenne źródło informacji dla historyków.
Rola ojczyma w kształtowaniu kariery
W życiu Francisco de Orellany istotną rolę odegrał jego ojczym, Cosmo de Chaves. Był on postacią posiadającą znaczące wpływy i środki finansowe, które okazały się kluczowe dla zorganizowania drugiej wyprawy Orellany. Bez jego wsparcia finansowego i logistycznego, ambitne plany eksploracyjne Francisco de Orellany mogłyby pozostać jedynie marzeniem.
Droga do sławy: Kariera i odkrycia
Początki w Nowym Świecie
Francisco de Orellana rozpoczął swoją przygodę w Nowym Świecie prawdopodobnie w 1527 roku. Swoje pierwsze kroki stawiał w Nikaragui, gdzie zdobywał cenne doświadczenie jako żołnierz. W 1533 roku jego losy potoczyły się w kierunku Peru, gdzie dołączył do szeregów armii Francisco Pizarro, słynnego zdobywcy imperium Inków. Ta decyzja okazała się przełomowa, otwierając mu drogę do udziału w najważniejszych wydarzeniach epoki odkryć geograficznych.
Udział w wojnach domowych w Peru
W 1538 roku Francisco de Orellana opowiedział się po stronie Francisco Pizarro w brutalnej wojnie domowej przeciwko Diego de Almagro. Po zwycięstwie Pizarro, Orellana został nagrodzony i otrzymał stanowisko gubernatora La Culata. Ten sukces znacząco umocnił jego pozycję w hierarchii konkwistadorów i przygotował grunt pod jego przyszłe, ambitne wyprawy eksploracyjne.
Wyprawa w poszukiwaniu „Krainy Cynamonu”
W 1541 roku Orellana dołączył jako porucznik do ekspedycji Gonzala Pizarro, brata Francisco Pizarro. Głównym celem tej wyprawy było odnalezienie legendarnej „Krainy Cynamonu” (La Canela), mitycznego regionu obfitującego w bogactwa naturalne, który miał znajdować się w głębi amazońskiej dżungli. Wyprawa ta miała jednak nieoczekiwany obrót spraw, który na zawsze zmienił bieg historii.
Objęcie dowództwa i rozpoczęcie spływu Amazonką
Podczas pierwszej wyprawy, 26 grudnia 1541 roku, doszło do kluczowego momentu w karierze Orellany. Jego ludzie, wyczerpani i zniechęceni brakiem postępów, zagrozili buntem, jeśli nie będą kontynuować spływu rzeką w poszukiwaniu żywności. W tej napiętej sytuacji, Francisco de Orellana został wybrany wodzem nowej grupy badawczej. To właśnie wtedy rozpoczął się jego legendarny spływ Amazonką, który miał zrewolucjonizować wiedzę o tym kontynencie.
Historyczny pierwszy spływ Amazonką
Francisco de Orellana dokonał historycznego wyczynu, płynąc wzdłuż całej długości rzeki Amazonki. Jego ekspedycja, pełna wyzwań i niebezpieczeństw, trwała wiele miesięcy. Ostatecznie, 24 sierpnia 1542 roku, Orellana i jego załoga dotarli do ujścia Amazonki do Oceanu Atlantyckiego. Był to pierwszy udokumentowany przypadek, w którym Europejczyk pokonał tę gigantyczną rzekę. Po dotarciu do Atlantyku, Orellana i jego ludzie żeglowali wzdłuż wybrzeża na dwóch zbudowanych przez siebie brygantynach: „San Pedro” i „Victoria”, docierając do wyspy Cubagua.
Powrót do Hiszpanii i nominacja na gubernatora
Po powrocie do Hiszpanii i przedstawieniu swoich odkryć, Francisco de Orellana zyskał uznanie królewskie. 13 lutego 1544 roku książę Filip II mianował go gubernatorem Nowej Andaluzji, rozległych terenów Amazonii. Otrzymał misję podboju i osadnictwa tych ziem, co stanowiło wyraz zaufania i uznania dla jego dotychczasowych dokonań. Przygotowania do tej drugiej wyprawy miały jednak okazać się pełne problemów.
Osiągnięcia i dziedzictwo
Założenie i odbudowa Guayaquil
Francisco de Orellana jest uznawany za założyciela miasta Guayaquil, które dziś znajduje się w Ekwadorze. Choć miasto to zostało pierwotnie założone przez Francisco Pizarro, to Orellana je wyludnił, a następnie ponownie zasiedlił, nadając mu nowy charakter i znaczenie. Jest to jedno z jego ważnych osiągnięć w dziedzinie kolonizacji i urbanizacji Nowego Świata.
Upamiętnienia w Ameryce Południowej
W uznaniu jego pionierskich dokonań, Francisco de Orellana został uhonorowany licznymi upamiętnieniami w Ameryce Południowej. Jego imieniem nazwano prowincję Orellana w Ekwadorze oraz miasto Puerto Francisco de Orellana, które jest ważnym ośrodkiem w regionie. Te nazwy świadczą o trwałym śladzie, jaki odkrywca pozostawił w historii kontynentu.
Geneza nazwy „Amazonka”
Przez pewien czas w historii sama rzeka Amazonka była nazywana „Rzeką Orellany” (Rio de Orellana) na cześć jej pierwszego europejskiego odkrywcy. Choć nazwa ta nie przetrwała próby czasu, podkreśla znaczenie Orellany w procesie odkrywania i dokumentowania tego potężnego cieku wodnego. Nazwa „Amazonka” wywodzi się z relacji Orellany o bitwie z plemieniem Tapuyas, w której kobiety walczyły ramię w ramię z mężczyznami, co przypomniało mu mityczne Amazonki z greckiej mitologii.
Kluczowe etapy życiorysu
- 1511: Narodziny w Trujillo w Hiszpanii.
- 1527: Rozpoczęcie służby w Nowym Świecie, w Nikaragui.
- 1533: Dołączenie do armii Francisco Pizarro w Peru.
- 1538: Mianowanie gubernatorem La Culata po stronie Pizarro.
- 1541: Udział w wyprawie Gonzala Pizarro w poszukiwaniu „Krainy Cynamonu”.
- 26 grudnia 1541: Wybór na wodza grupy badawczej podczas pierwszej wyprawy.
- 24 sierpnia 1542: Dotarcie do ujścia Amazonki, pierwszy udokumentowany spływ rzeką.
- 13 lutego 1544: Nominacja na gubernatora Nowej Andaluzji.
- Listopad 1546: Śmierć w delcie Amazonki.
Kontrowersje i trudności
Oskarżenia o zdradę
Pierwsza wyprawa, w której uczestniczył Orellana, zakończyła się poważnymi oskarżeniami o zdradę ze strony Gonzala Pizarro. Pizarro uważał, że Orellana celowo go porzucił w dżungli, gdy ten odłączył się od głównej grupy w poszukiwaniu pożywienia. Konflikt ten rzucił cień na ich relacje i stanowił jeden z pierwszych skandali związanych z karierą Orellany.
Problemy z drugą wyprawą
Przygotowania do drugiej wyprawy Francisco de Orellany w 1544 roku były naznaczone licznymi problemami. Orellana był ścigany przez wierzycieli z powodu długów, które narastały w związku z kosztami organizacji wypraw. Dodatkowo, był obiektem inwigilacji ze strony portugalskich szpiegów, co świadczyło o napięciach politycznych i rywalizacji między Hiszpanią a Portugalią na terenach Ameryki Południowej.
Ucieczka przed wierzycielami
Aby uniknąć aresztowania przez władze w Sanlucar, które ścigały go za długi, Francisco de Orellana musiał uciec z portu w tajemnicy. Miało to miejsce 11 maja 1545 roku, kiedy to potajemnie ukrył się na jednym ze swoich statków, aby wyruszyć w kolejną podróż i uniknąć konfrontacji z wierzycielami. Ta desperacka ucieczka świadczy o trudnej sytuacji finansowej i prawnej, w jakiej znalazł się odkrywca.
Akt piractwa na otwartym morzu
Podczas drugiej wyprawy, desperacko szukając zapasów, Francisco de Orellana dopuścił się aktu piractwa na otwartym morzu. Jego ludzie napadli na karawelę i zrabowali jej zapasy, co było drastycznym krokiem wymuszonym przez ekstremalne warunki i głód. Ten incydent podkreśla desperację i bezwzględność, z jaką konkwistadorzy potrafili walczyć o przetrwanie.
Ciekawostki z życia odkrywcy
- Nazwa „Amazonka” pochodzi z relacji Orellany o bitwie z plemieniem Tapuyas, w której kobiety walczyły ramię w ramię z mężczyznami, co przypomniało mu mityczne Amazonki.
- Podczas pierwszej wyprawy jego ludzie musieli wykazać się niezwykłą inżynierią, budując w sercu dżungli dwie brygantyny – „San Pedro” i „Victoria” – używając prymitywnych narzędzi.
- Druga wyprawa była logistyczną katastrofą: z 300 ludzi, którzy wyruszyli z Hiszpanii, blisko 100 zmarło na skutek epidemii na Wyspach Zielonego Przylądka.
- Według kronikarza Gaspara de Carvajala, Orellana napotkał wzdłuż Amazonki kwitnącą cywilizację, co współczesna archeologia (geoglify i terra preta) potwierdza jako prawdę.
- Postać Orellany przeniknęła do popkultury, inspirując film Wernera Herzoga „Aguirre, gniew boży” oraz pojawiając się w fabule filmu „Indiana Jones i Królestwo Kryształowej Czaszki”.
Ostatnie chwile i przyczyna śmierci
Francisco de Orellana zmarł w listopadzie 1546 roku. Według relacji jego żony, Any de Ayala, przyczyną zgonu była „choroba i żal” (grief). Ta lakoniczna informacja sugeruje, że jego stan zdrowia, który drastycznie się pogorszył podczas drugiej wyprawy, w połączeniu z ogromnym stresem i rozpaczą, doprowadził do jego śmierci. Pod koniec życia był opisywany jako osoba w fatalnej kondycji fizycznej i psychicznej, co stanowi tragiczne zakończenie życia wybitnego odkrywcy.
Choć Francisco de Orellana zmarł młodo, jego odwaga i determinacja w odkrywaniu nieznanego doprowadziły do jednego z najważniejszych odkryć geograficznych, które na zawsze zmieniło postrzeganie świata. Jego podróż przez Amazonkę pozostaje świadectwem ludzkiej determinacji i ducha przygody.
Często Zadawane Pytania (FAQ)
Co odkrył Francisco de Orellana?
Francisco de Orellana odkrył i przemierzył Amazonkę od Andów aż po Ocean Atlantycki. Jest uważany za pierwszego Europejczyka, który przepłynął tę rzekę w całości.
Z czego słynął Francisco de Orellana?
Słynął przede wszystkim ze swojej wyprawy, podczas której jako pierwszy europejski odkrywca zmapował i przebył całą, potężną rzekę Amazonkę. Jego relacje dostarczyły cennych informacji o jej dorzeczu i zamieszkujących je ludach.
Co stało się z Francisco de Orellaną?
Francisco de Orellana zmarł podczas swojej drugiej wyprawy do Amazonii. Zmarł prawdopodobnie na malarię lub inną chorobę tropikalną w 1546 roku.
Gdzie jest pochowany Orellana?
Dokładne miejsce pochówku Francisco de Orellany nie jest znane. Zmarł w drodze powrotnej z drugiej wyprawy, a jego ciało prawdopodobnie zostało pochowane nad Amazonką lub w jej pobliżu.
Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Francisco_de_Orellana
