Epikur: Twórca epikureizmu i filozof szczęścia

2

Epikur, urodzony w lutym 341 roku p.n.e. na wyspie Samos, był wybitnym starożytnym greckim filozofem, którego nauki wywarły znaczący wpływ na rozwój myśli filozoficznej. Jego życie, trwające około 72 lata, zakończyło się w Atenach w 270 roku p.n.e. Mimo że przyszedł na świat w ateńskiej osadzie, jego rodzice, Neokles i Chairestrate, oboje pochodzili z Aten, co zapewniało mu status obywatela ateńskiego. Epikur znany jest przede wszystkim jako założyciel szkoły filozoficznej „Ogród”, która wyróżniała się otwartym podejściem, przyjmując nie tylko mężczyzn, ale także kobiety i niewolników. Jego filozofia, często błędnie interpretowana jako prosty hedonizm, w rzeczywistości skupiała się na osiągnięciu trwałego spokoju ducha i wolności od cierpienia.

Jego imię, w języku starogreckim zapisywane jako Ἐπίκουρος (Epikouros), oznacza „pomocnika” lub „sojusznika”, co doskonale oddaje jego rolę jako przewodnika w poszukiwaniu szczęśliwego życia. Epikur pozostawił po sobie bogaty dorobek literacki, choć większość jego dzieł zaginęła. Do naszych czasów przetrwały jedynie trzy listy, zbiór cytatów znany jako „Główne nauki” oraz fragmenty traktatu „O naturze”. Pomimo zniekształceń jego myśli na przestrzeni wieków, idee Epikura znalazły odzwierciedlenie w pracach wielu nowożytnych myślicieli, dowodząc ponadczasowej wartości jego filozofii.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na luty 2024 roku Epikur miałby 2365 lat. Zmarł w wieku około 72 lat.
• Żona/Mąż: Brak informacji o małżonce.
• Dzieci: Brak informacji o dzieciach.
• Zawód: Filozof.
• Główne osiągnięcie: Założenie szkoły filozoficznej „Ogród” i rozwinięcie etyki epikurejskiej skupionej na ataraksji i aponii.

Podstawowe informacje o Epikurze

Epikur, jeden z najważniejszych filozofów starożytnej Grecji, urodził się w lutym 341 roku p.n.e. w ateńskiej osadzie na egejskiej wyspie Samos. Jego narodziny miały miejsce w końcowym okresie greckiej epoki klasycznej, zaledwie siedem lat po śmierci Platona. Od jego narodzin minęło dokładnie 2367 lat. Prawdziwe imię filozofa, Ἐπίκουρος (Epikouros), w języku starogreckim tłumaczono jako „pomocnika” lub „sojusznika”, co symbolicznie odzwierciedlało jego rolę jako nauczyciela i przewodnika w poszukiwaniu szczęśliwego życia. Swoje życie zakończył w 270 roku p.n.e. w Atenach, w wieku około 72 lat, pozostawiając po sobie prężnie działającą szkołę filozoficzną, która przetrwała setki lat po jego odejściu. Mimo urodzenia na Samos, Epikur posiadał status obywatela ateńskiego, gdyż oboje jego rodzice, Neokles i Chairestrate, pochodzili z Aten, a ojciec cieszył się pełnym obywatelstwem ateńskim.

Życie prywatne i rodzina Epikura

Epikur miał trzech braci: Neoklesa, Chaireidemosa i Aristobulosa. Byli oni nie tylko jego bliskimi krewnymi, ale również oddanymi uczniami w założonej przez niego szkole. Wiekowe fakty nie dostarczają informacji o jego małżonce ani dzieciach, co sugeruje, że jego życie osobiste koncentrowało się wokół rodziny i wspólnoty uczniowskiej. Wczesna edukacja Epikura obejmowała typowe dla tamtych czasów greckie wykształcenie. Przez około cztery lata studiował pod kierunkiem Pamfilosa, platonika mieszkającego na Samos. Paradoksalnie, ta edukacja u zwolennika platonizmu stała się fundamentem jego późniejszej, wyraźnej niechęci do tej szkoły filozoficznej. W wieku 18 lat Epikur udał się do Aten, aby odbyć obowiązkową dwuletnią służbę wojskową. W tym czasie jego rodzina została zmuszona do opuszczenia Samos przez Perdikkasa i przeniosła się do Kolofonu.

Kariera i działalność Epikura

Swoją karierę nauczyciela filozofii Epikur rozpoczął około 311 roku p.n.e. w Mitylenie, mając około 30 lat. Jego nauki wywołały jednak tam tak duże napięcia i konflikty, że został zmuszony do opuszczenia miasta. Około 306 roku p.n.e. Epikur powrócił do Aten, gdzie zakupił posiadłość i założył swoją słynną szkołę filozoficzną, nazwaną „Ogrodą” (kēpos). Lokalizacja „Ogrodu” była strategiczna – znajdowała się w połowie drogi między dwiema innymi, prominentnymi szkołami tamtych czasów: Stoą i Akademią. Szkoła Epikura wyróżniała się na tle epoki unikalnym, otwartym podejściem do uczniów. Przyjmowano do niej nie tylko mężczyzn, ale również kobiety, takie jak Temista, Leontion i Nikidion, a także niewolników. Promowano w niej życie oparte na samowystarczalności, wspólnym spożywaniu prostych posiłków i kultywowaniu przyjaźni jako jednej z największych wartości. Epikur był niezwykle płodnym autorem. Przypisuje mu się napisanie ponad 300 dzieł na różnorodne tematy. Niestety, większość z nich zaginęła, a do naszych czasów przetrwały jedynie trzy listy, zbiór cytatów znany jako „Główne nauki” oraz fragmenty traktatu „O naturze”.

Kluczowe etapy kariery Epikura:

• Około 311 p.n.e.: Rozpoczęcie nauczania w Mitylenie.
• Około 306 p.n.e.: Powrót do Aten i założenie szkoły „Ogród”.

Filozofia i osiągnięcia Epikura

Głównym celem filozofii według Epikura było osiągnięcie szczęśliwego, spokojnego życia, charakteryzującego się ataraksją, czyli wolnością od strachu, oraz aponią, brakiem bólu fizycznego. W swojej metafizyce, kontynuując myśl Demokryta, Epikur głosił, że świat składa się z niepodzielnych atomów i próżni. Wprowadził jednak kluczową innowację – koncepcję „przypadkowego wychylenia” atomów (swerve), co miało stanowić wyjaśnienie istnienia wolnej woli i możliwości podejmowania wyborów. W kwestii bóstw, Epikur nauczał, że bogowie istnieją, ale są istotami całkowicie niezainteresowanymi sprawami ludzkimi. Uważał, że strach przed bogami jest bezpodstawny, ponieważ nie karzą oni ani nie nagradzają ludzi. Filozof stworzył także system epistemologiczny oparty na trzech kryteriach prawdy: wrażeniach zmysłowych (aisthêsis), uprzednich pojęciach (prolepsis) oraz uczuciach przyjemności i bólu (pathê). Jego nauki etyczne, znane jako epikureizm, skupiały się na dążeniu do przyjemnego życia poprzez unikanie cierpienia i osiąganie spokoju ducha. Filozofia przyrody stanowiła dla niego fundament do zrozumienia świata i uwolnienia się od lęków.

Epikur wierzył, że najwyższe dobro polega na osiągnięciu szczęśliwego życia, które charakteryzuje się brakiem bólu i niepokoju. Było to dążenie do przyjemności, ale nie w rozumieniu chwilowych, intensywnych doznań, lecz raczej stałego stanu spokoju i zadowolenia. Dociekający przyczyn wszelkiego wyboru i unikania, Epikur podkreślał rolę rozumu w wyborze tych przyjemności, które prowadzą do trwałego dobra, a unikanie tych, które w dłuższej perspektywie przynoszą cierpienie. Jego etyka skupiała się na naturalnym i koniecznym rodzaju przyjemności, odróżniając je od tych, które są sztuczne lub nadmierne. Filozofia Epikura wyznawał ideę, że szczęście polega na osiągnięciu satysfakcji i spokoju. Nie promował on jednak wystawnych uczt czy nadmiernych przyjemności cielesnych, lecz raczej umiarkowanie i prostotę.

W kontekście atomizmu, Epikur rozwijał koncepcję ruchu atomów, która miała wyjaśniać powstawanie i zanikanie rzeczy. Jego teoria atomistyczna stanowiła próbę racjonalnego wyjaśnienia świata, wolnego od odwołań do nadprzyrodzonych interwencji. Kryteria prawdy, oparte na zmysłach i odczuciach, stanowiły podstawę jego epistemologii. Filozofia epikura kładła nacisk na praktyczne zastosowanie wiedzy do poprawy jakości życia. Dążenie do przyjemnego życia było dla niego naczelną wskazówką etyczną. W przeciwieństwie do cyrenaików, którzy skupiali się na chwilowej przyjemności, Epikur podkreślał znaczenie długoterminowego dobrostanu i spokoju ducha. Jego podejście do bogów, uznających ich istnienie, ale odrzucających ingerencję w ludzkie sprawy, miało na celu uwolnienie ludzi od lęku przed boską karą.

Główne założenia filozofii Epikura:

• Cel filozofii: Osiągnięcie ataraksji i aponii.
• Metafizyka: Teoria atomistyczna z koncepcją „swerve”.
• Podejście do bóstw: Bogowie istnieją, ale są obojętni wobec ludzi.
• Kryteria prawdy: Wrażenia zmysłowe, uprzednie pojęcia, uczucia przyjemności i bólu.

Osobowość i relacje Epikura

Epikur uważał przyjaźń za jedno z największych dóbr i klucz do osiągnięcia szczęścia. W swoim „Ogrodzie” kultywował wspólnotowy styl życia, w którym majątek był wspólny, a relacje międzyludzkie pozbawione były sztywnej hierarchii. Ta idea przyjaźni jako fundamentalnego elementu dobrego życia była centralna dla jego filozofii. Wbrew późniejszym oszczerstwom i zniekształceniom jego nauki, Epikur prowadził bardzo skromne życie. On i jego uczniowie żywili się głównie chlebem i wodą, rzadko pozwalając sobie na luksusy, takie jak „odrobina sera”. Jego podejście do dóbr materialnych podkreślało, że prawdziwe szczęście nie zależy od bogactwa, lecz od wewnętrznego spokoju i harmonii. Filozof wierzył w zasadę „żyć mądrze i żyć przyjemnie”, co oznaczało świadome wybieranie takich działań, które przynoszą długoterminowe zadowolenie, a nie chwilowe uniesienia. Ideąłem było życie w zgodzie z naturą i własnymi potrzebami, wolne od zbędnych pragnień i lęków.

W „Ogrodzie Epikura” panowała atmosfera wzajemnego szacunku i wsparcia. Wspólne posiłki i dyskusje filozoficzne budowały silne więzi między członkami wspólnoty. Epikur doceniał piękno i sprawiedliwość jako wartości, które sprzyjają harmonijnemu życiu społecznemu. Jego nauki etyczne podkreślały znaczenie życia w zgodzie z innymi, wolnego od konfliktów i nieporozumień. Filozof podkreślał, że prawdziwe szczęście jest dostępne dla każdego, kto potrafi mądrze kierować swoim życiem i umysłem. Jego nauki stanowiły przeciwwagę dla sceptycyzmu i cynizmu, oferując pozytywną wizję życia opartego na rozumie i przyjemności. Idee Epikura przyjaźń traktowały jako nieodzowny element ludzkiego dobrostanu, źródło wsparcia i poczucia bezpieczeństwa.

Warto wiedzieć: Epikur uważał przyjaźń za największe dobro i klucz do szczęścia.

Zdrowie i śmierć Epikura

Epikur zmarł w wyniku bolesnej choroby – kamicy układu moczowego. Blokada spowodowana kamieniem wywoływała u niego ogromne cierpienie, w tym bolesne oddawanie moczu i czerwonkę. Mimo tych fizycznych udręk, filozof do ostatniej chwili zachował niezwykłą postawę. Doznawał ogromnego bólu, jednak do końca pozostał radosny i pogodny. Twierdził, że wspomnienie jego odkryć filozoficznych i radość z osiągnięć intelektualnych w pełni równoważy wszelkie fizyczne cierpienie. Ta postawa wobec bólu i śmierci była odzwierciedleniem jego filozofii, która dążyła do osiągnięcia spokoju ducha nawet w obliczu trudności. Jego śmierć nastąpiła w 270 roku p.n.e. w Atenach, gdzie zostało założone jego „Ogród”. Filozof zmarł w wieku około 72 lat. Jego ostatnie chwile pokazują siłę wewnętrzną i spokój ducha, które były kluczowymi elementami jego systemu filozoficznego. Śmierć jest niczym innym, jak całkowitym pozbawieniem czucia, co Epikur uważał za naturalny koniec życia, niebudzący lęku.

Ból fizyczny, jakiego doświadczał Epikur, nie podważył jego głębokiego przekonania o wartości życia i możliwości osiągnięcia szczęścia. Jego zdolność do zachowania radości w obliczu cierpienia świadczy o sile jego umysłu i filozoficznych przekonań. Epikur wierzył, że nawet w najtrudniejszych okolicznościach można znaleźć ukojenie w myślach i wspomnieniach. Jego podejście do śmierci jako naturalnego procesu, pozbawionego cierpienia, stanowiło ważny element jego etyki, mającej na celu wyeliminowanie lęku przed końcem życia. Filozofia ta oferowała pocieszenie i nadzieję, wskazując drogę do osiągnięcia spokoju ducha.

Dziedzictwo i kontrowersje Epikura

W epoce średniowiecza postać Epikura została niesprawiedliwie zniekształcona. Powszechnie, choć błędnie, zapamiętano go jako patrona pijaków, rozpustników i żarłoków, co stanowiło drastyczne odejście od jego rzeczywistych nauk. Te przekłamania miały na celu zdyskredytowanie jego filozofii, która w tamtych czasach była postrzegana jako zagrożenie dla dominujących doktryn religijnych. Jednakże, idee Epikura zostały wskrzeszone w XVII wieku przez Pierre’a Gassendiego, co zapoczątkowało renesans jego myśli. Później jego idee wpłynęły na tak znaczących myślicieli jak John Locke, Robert Boyle czy Karl Marx, dowodząc ich ponadczasowej wartości i znaczenia dla rozwoju filozofii i nauki. Jednym z najbardziej znanych aspektów przypisywanych Epikurowi jest tzw. Paradoks Epikura, który dotyczy problemu zła: jeśli Bóg chce zapobiec złu, a nie może, to nie jest wszechmocny; jeśli może, a nie chce, to jest zły; jeśli ani nie chce, ani nie może, to jest jednocześnie wszechmocny i zły, co prowadzi do logicznego wniosku o niemożności istnienia takiego Boga. Ten paradoks stanowił ważny punkt odniesienia w teodycei i dyskusjach o naturze bóstwa.

Dziedzictwo Epikura jest złożone i wielowymiarowe. Z jednej strony mamy do czynienia z historycznymi zniekształceniami, z drugiej zaś z trwałym wpływem jego myśli na rozwój intelektualny Zachodu. Jego nacisk na racjonalne poszukiwanie szczęścia, wolność od lęku i cierpienia, a także przyjaźń jako najwyższe dobro, nadal rezonują we współczesnych dyskusjach o etyce i sensie życia. Filozofia Epikura, mimo upływu wieków, pozostaje inspirującym źródłem mądrości i wskazówek etycznych dla tych, którzy pragną żyć mądrze i przyjemnie. Jego nauki stanowią fundament dla zrozumienia, jak osiągnąć spokój ducha i zadowolenie w świecie pełnym wyzwań. Ogród, jako symbol wspólnoty i harmonii, wciąż stanowi metaforę idealnego miejsca do życia i filozofowania.

Wpływ Epikura na nowożytność:

• Pierre Gassendi (XVII wiek): Wskrzeszenie idei Epikura.
• John Locke, Robert Boyle, Karl Marx: Myśliciele pod wpływem nauk Epikura.

Ciekawostki z życia Epikura

Epikur gwałtownie zaprzeczał, jakoby inni filozofowie mieli na niego wpływ, nazywając ich myśli „pomieszanymi”. Upierał się przy twierdzeniu, że jest całkowitym samoukiem, co podkreślało jego niezależność intelektualną i oryginalność. Ta postawa, choć czasem interpretowana jako arogancja, świadczyła o jego głębokim przekonaniu o własnych odkryciach i ich unikalności. Filozof ustanowił także bardzo precyzyjny kalendarz świąt, celebrując swoje urodziny każdego 20. dnia miesiąca Gamelion. Obchodzono również specjalne dni pamięci dla swoich braci i współpracowników, co podkreślało znaczenie więzi rodzinnych i przyjacielskich w jego życiu. Ta dbałość o szczegóły i rytuały pokazuje, jak ważne było dla niego pielęgnowanie relacji i pamięci o bliskich. Epikur, jako mędrzec, starał się żyć zgodnie ze swoimi zasadami, propagując umiarkowanie i prostotę. Jego życie było dowodem na to, że filozofia nie jest jedynie abstrakcyjną teorią, ale praktycznym przewodnikiem po życiu. Ideę życia przyjemnego widział jako cel, ale osiągany poprzez mądre wybory i unikanie zbędnych cierpień. Jego nauki epikura podkreślały, że kluczem do szczęścia jest wewnętrzny spokój i wolność od lęków. Filozofia Epikura stanowiła odważną alternatywę dla dominujących w jego czasach nurtów myślowych, oferując wizję życia opartego na rozumie, przyjaźni i dążeniu do trwałej przyjemności.

Wybrane ciekawostki z życia Epikura:

• Samouk z wyboru: Odrzucał wpływ innych filozofów.
• Kalendarz świąt: Ustanowił precyzyjne świętowanie urodzin i dni pamięci.

Starożytny ogród filozoficzny, w którym panuje spokój i harmonia, stanowi idealne tło dla nauk Epikura o dążeniu do szczęśliwego życia wolnego od lęku i cierpienia.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Epicurus