El Greco: malarz z Krety i ekstaza św. Franciszka

1

Doménikos Theotokópoulos, powszechnie znany jako El Greco, to postać wybitna i niepowtarzalna w historii sztuki europejskiej. Urodzony 1 października 1541 roku na Krecie, artysta ten zmarł 7 kwietnia 1614 roku w Toledo, osiągając wiek 72 lat. Jego życie i twórczość, naznaczone unikalnym, mistycznym stylem, wywarły ogromny wpływ na późniejsze pokolenia malarzy. Pochodzący z zamożnej rodziny, El Greco kształcił się na malarza ikon, by następnie przenieść się do Włoch, a ostatecznie osiedlić się w Hiszpanii, gdzie stworzył swoje największe arcydzieła. Mimo że nigdy nie cieszył się uprzywilejowanym mecenatem królewskim w Hiszpanii, jego dzieła zdobyły trwałe uznanie, a on sam stał się symbolem hiszpańskiego mistycyzmu.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na 7 kwietnia 1614 roku miał 72 lata.
• Żona/Mąż: Brak informacji o małżeństwie.
• Dzieci: Miał syna, Jorge Manuela.
• Zawód: Malarz, rzeźbiarz, architekt.
• Główne osiągnięcie: Stworzenie unikalnego, mistycznego stylu malarskiego, prekursorskiego wobec ekspresjonizmu i kubizmu.

Podstawowe Informacje o El Greco

Doménikos Theotokópoulos, światowej sławy artysta, znany jest przede wszystkim pod pseudonimem „El Greco”, co oznacza „Grek”. Sam artysta jednak często podpisywał swoje dzieła pełnym imieniem i nazwiskiem zapisanym greckimi literami, podkreślając swoje korzenie. Urodzony 1 października 1541 roku w Królestwie Kandii, na obszarze dzisiejszej Krety, która wówczas znajdowała się pod panowaniem Republiki Weneckiej, El Greco zmarł 7 kwietnia 1614 roku w Toledo w Hiszpanii. Choć miasto to nie było jego miejscem narodzin, to właśnie tam spędził większość swojego dojrzałego życia, tworząc swoje arcydzieła. Jego wszechstronność artystyczna wykraczała poza malarstwo; zajmował się również rzeźbą i architekturą, projektując kompleksowe zespoły ołtarzowe.

Rodzina i Życie Prywatne El Greco

El Greco wywodził się z zamożnej rodziny miejskiej. Jego ojciec, Geṓrgios Theotokópoulos, piastował stanowisko kupca i poborcy podatkowego, co świadczyło o stabilnej pozycji ekonomicznej rodziny. Artysta miał starszego brata, Manoússosa Theotokópoulosa, który również był zamożnym kupcem. Ich bliska relacja znajduje potwierdzenie w fakcie, że Manoússos spędził ostatnie lata swojego życia w domu malarza w Toledo. Większość badaczy uważa, że rodzina El Greca wyznawała greckoprawosławie. Choć w Hiszpanii artysta określał się jako „pobożny katolik”, sugeruje się, że mogło to być wynikiem konieczności adaptacji do hiszpańskiego społeczeństwa. El Greco był człowiekiem o bogatym wykształceniu. Po jego śmierci odnaleziono „bibliotekę roboczą” liczącą 130 tomów, zawierającą m.in. Biblię w języku greckim oraz klasykę literatury starogreckiej i łacińskiej. Artysta miał syna, Jorge Manuela, który był jego współpracownikiem i kontynuatorem artystycznej tradycji. Brak informacji o jego matce lub małżonce sugeruje, że mógł żyć w związku nieformalnym lub skupić się na swojej pracy i rodzinie.

Kariera Zawodowa El Greco

Początki Kariery na Krecie (Szkoła Kreteńska)

Pierwsze kroki w sztuce Doménikos Theotokópoulos stawiał na Krecie, gdzie kształcił się jako malarz ikon w tradycji postbizantyjskiej. Już w 1563 roku, w wieku zaledwie 22 lat, w dokumentach określano go mianem „mistrza” (maestro Domenigo). **Ta wczesna twórczość, zakorzeniona w tradycji malarstwa ikon, stanowiła fundament dla jego późniejszego, unikalnego stylu.**

Okres Wenecki i Inspiracje

W wieku 26 lat, około 1567 roku, El Greco przeniósł się do Wenecji, która była wówczas jednym z najważniejszych ośrodków artystycznych Europy. Według listu Giulia Clovio, artysta miał być „uczniem” Tycjana, który mimo zaawansowanego wieku wciąż prowadził prężną pracownię. **W okresie weneckim El Greco zaczął wzbogacać swój styl o elementy renesansu weneckiego, czerpiąc inspirację między innymi od Tintoretta.** Wpływ tej szkoły malarskiej był widoczny w jego późniejszych pracach, choć nadal zachowywał on swoją indywidualność.

Pobyt w Rzymie i Własny Warsztat

Dzięki rekomendacji Giulia Clovio, El Greco w 1570 roku zamieszkał w Rzymie, w Palazzo Farnese, jako gość kardynała Alessandro Farnese. W Wiecznym Mieście artysta otworzył własny warsztat i zatrudnił asystentów. Okres ten nie był jednak pozbawiony konfliktów; El Greco popadł w zatargi z otoczeniem, między innymi ze względu na swoje krytyczne uwagi dotyczące techniki malarskiej Michała Anioła. Jego niekonwencjonalne poglądy i trudna osobowość doprowadziły do napięć, co znalazło odzwierciedlenie w jego relacjach z innymi artystami i mecenasami.

Przełomowy Okres w Toledo

Po pobycie w Rzymie, El Greco w 1577 roku przybył do Hiszpanii, gdzie szybko zyskał uznanie w Toledo, ówczesnej stolicy religijnej kraju. **To właśnie w Toledo artysta stworzył swoje najważniejsze dzieła i ugruntował swoją pozycję jako wybitny twórca.** Miasto to stało się jego domem i głównym miejscem pracy przez resztę życia.

Pierwsze Duże Zlecenia w Toledo

W Toledo El Greco otrzymał swoje pierwsze znaczące zlecenia, które potwierdziły jego talent i styl. Wśród nich znalazły się obrazy do kościoła Santo Domingo el Antiguo oraz słynne dzieło „El Espolio” (Obnażenie z szat). **Te prace nie tylko umocniły jego pozycję artystyczną, ale także zapoczątkowały okres jego największej aktywności twórczej w Hiszpanii.** Pierwsze zamówienia realizowane w Toledo, takie jak obrazy do kościoła przy szpitalu Tavera, dowodziły jego rosnącego znaczenia w tym mieście.

Konflikty i Zlecenia Królewskie

El Greco żywił nadzieję na królewski mecenat i namalował dla Filipa II dwa dzieła: „Allegorię Świętej Ligi” (znaną również jako „Adoracja Imienia Jezus”) oraz „Męczeństwo św. Maurycego”. Niestety, król nie docenił tych prac, prawdopodobnie ze względu na ich zbyt śmiały, jak na tamte czasy, styl. **Odrzucenie przez Filipa II zmusiło El Greca do dalszego pozostania w Toledo i skupienia się na pracy dla lokalnych zleceniodawców.** Mimo że artysta miał problemy z uzyskaniem zleceń od samego Filipa II, to właśnie w Hiszpanii, a w szczególności w Toledo, El Greco wyraźnie rozwinął swój niepowtarzalny styl. Konserwatywna Hiszpania El Greco miała problemy z zaakceptowaniem jego nowatorskiej wizji, co jednak nie przeszkodziło mu w stworzeniu dzieł o ogromnej sile wyrazu.

Osiągnięcia i Uznanie El Greco

Mimo kontrowersyjnego stylu, który często budził zdziwienie i dyskusje, El Greco cieszył się uznaniem za życia. W 1607 roku urzędnicy miejscy w Toledo opisali go jako „jednego z największych ludzi w tym królestwie i poza nim”. Po śmierci jego twórczość przez wieki pozostawała w dużej mierze niezrozumiała, jednak w XX wieku El Greco został odkryty na nowo i uznany za prekursora ekspresjonizmu i kubizmu. Jego sztuka inspirowała wielu wybitnych artystów i literatów, w tym Rainera Marię Rilkego i Nikosa Kazantzakisa. **Pablo Picasso studiował „Otwarcie Piątej Pieczęci” podczas pracy nad swoimi przełomowymi „Pannami z Awinionu”, co świadczy o trwałym wpływie El Greca na sztukę nowoczesną.** Dziś Toledo jest nierozerwalnie kojarzone z El Greco, a miasto to stało się ważnym celem pielgrzymek miłośników jego talentu, który wyrażał głęboką duchowość ponad formę, stając się najwyższym wyrazem mistycyzmu hiszpańskiego, mimo że sam artysta był cudzoziemcem.

Najważniejsze Dzieła El Greco

Dorobek artystyczny El Greca obejmuje szereg wybitnych dzieł, które do dziś zachwycają swoją oryginalnością i siłą wyrazu. Wśród nich wyróżnić można:

• Pogrzeb hrabiego Orgaza (1586–1588): Obecnie najbardziej znane dzieło artysty, o ogromnych rozmiarach (480 × 360 cm), będące mistrzowskim połączeniem sfery ziemskiej z niebiańską.
• Widok Toledo (1596–1600): Jeden z nielicznych pejzaży El Greca, charakteryzujący się dramatycznym, burzowym niebem i niemal fantastycznym ujęciem panoramy miasta.
• Otwarcie Piątej Pieczęci (1608–1614): Późne dzieło, które ze względu na swoją ekspresję i deformację postaci stało się kluczową inspiracją dla twórców nowoczesnych, w tym dla Pabla Picassa.
• Adoracja Imienia Jezus: Znana również jako „Allegoria Świętej Ligi”, jedno z dzieł przygotowanych dla króla Filipa II.
• Zwiastowanie: Wielokrotnie powtarzany przez artystę temat, ukazujący jego ewolucję od stylu weneckiego do mistycznego manieryzmu.

Kontrowersje i Skandale w Życiu El Greco

El Greco, ze względu na swój temperament i niekonwencjonalne poglądy, często znajdował się w centrum artystycznych i społecznych kontrowersji. Jego pobyt w Rzymie obfitował w wydarzenia, które mocno wpłynęły na jego dalszą karierę. **Krytyka Michała Anioła, jednego z największych mistrzów epoki, była śmiałym posunięciem, które wywołało skandal.** Twierdzenie, że Michał Anioł był „dobrym człowiekiem, ale nie potrafił malować”, a także propozycja zamalowania „Sądu Ostatecznego” w Kaplicy Sykstyńskiej, świadczą o jego bezkompromisowości. Te wypowiedzi, jak i jego ogólna postawa, doprowadziły do wypędzenia z Palazzo Farnese na polecenie kardynała Alessandro Farnese. Napięcia w Rzymie pogłębił konflikt z architektem Pirro Ligorio, który nazwał go „głupim cudzoziemcem”. Również w Hiszpanii El Greco nie unikał sporów. Był znany z procesowania się o wynagrodzenie za swoje dzieła, co potwierdzają długotrwałe spory prawne w latach 1607–1608. Nawet przy swoim pierwszym wielkim sukcesie w Toledo, obrazie „El Espolio”, musiał walczyć o godziwe wynagrodzenie.

Ciekawostki z Życia i Twórczości El Greco

Styl El Greca, charakteryzujący się „torturowanymi”, nienaturalnie wydłużonymi sylwetkami postaci oraz fantastyczną, niemal fosforyzującą kolorystyką, był odzwierciedleniem jego unikalnego widzenia świata. Choć przez lata błędnie przypisywano mu wadę wzroku (astygmatyzm), jego deformacje postaci były świadomym wyborem artystycznym. Podpisując swoje dzieła greckim alfabetem i często dodając słowo „Krḗs” (Kreteńczyk), El Greco konsekwentnie podkreślał swoje pochodzenie, nawet po latach życia w Hiszpanii. W jego twórczości wciąż pobrzmiewało echo surowości i duchowości prawosławnych ikon, mimo przyjęcia zachodnich technik malarskich. W „Widoku Toledo” artysta celowo eksperymentował z perspektywą, zmieniając położenie budynków dla lepszego efektu artystycznego. Prowadził duży warsztat w Toledo, który produkował repliki jego najpopularniejszych kompozycji, zapewniając mu stałe dochody. Jego syn, Jorge Manuel, również został malarzem i architektem, współpracując z ojcem przy wielu późnych projektach. Styl El Greca był tak osobisty i unikalny, że nie stworzył on trwałej szkoły artystycznej – jego sztuka „umarła” wraz z nim, by odrodzić się dopiero wieki później. Po jego śmierci znaleziono liczne modele rzeźbiarskie, których używał do studiowania póz i oświetlenia. W swoim egzemplarzu książki Vasariego zostawił liczne, często krytyczne uwagi, rzucające światło na jego teorię sztuki. El Greco wynajmował luksusowe apartamenty w pałacu markiza de Villena, co świadczy o jego wysokich aspiracjach życiowych. Podobno zatrudniał muzyków podczas posiłków, co było przejawem jego zamiłowania do luksusu i estetyki. Przez cały XVIII wiek uważano go za artystę szalonego, a jego dzieła za „ekscentryczne bazgroły”. Dziś jest on nierozerwalnie kojarzony z Toledo, które stało się głównym celem pielgrzymek miłośników jego talentu. **Jego sztuka jest uważana za najwyższy wyraz mistycyzmu hiszpańskiego, mimo że sam artysta był cudzoziemcem.** Nieśmiertelność przydomka „El Greco” jest potwierdzeniem jego znaczenia w historii sztuki.

Chronologia Kariery El Greca

Kluczowe Nagrody i Uznania

Warto wiedzieć: Choć El Greco zmarł w 1614 roku, jego pełne uznanie jako prekursora nowoczesności przyszło dopiero w XX wieku.

• Uznanie za życia: W 1607 roku urzędnicy miejscy w Toledo określili go jako „jednego z największych ludzi w tym królestwie i poza nim”.
• Status prekursora nowoczesności: W XX wieku uznany za prekursora ekspresjonizmu i kubizmu.
• Inspiracja dla wielkich: Jego twórczość inspirowała m.in. Rainera Marię Rilkego i Nikosa Kazantzakisa, a także Pabla Picassa.

Kontekst Historyczny i Wpływ

El Greco tworzył w okresie renesansu i manieryzmu, a jego twórczość stanowiła pomost między tradycją a nowoczesnością. W tym samym roku, w którym El Greco rozpoczął swoją karierę jako „mistrz” na Krecie (1563), w Europie trwały burzliwe zmiany polityczne i religijne, będące preludium do późniejszych konfliktów. Jego pobyt w Wenecji (ok. 1567–1570) zbiegł się z okresem rozkwitu sztuki renesansowej w tym mieście, podczas gdy jego późniejszy okres w Hiszpanii (od 1577) przypadał na czasy kontrreformacji, co mogło wpłynąć na tematykę jego dzieł religijnych. **El Greco wyraźnie wpłynął na rozwój sztuki hiszpańskiej, choć jego styl był tak osobisty, że nie stworzył on trwałej szkoły artystycznej.** Dziś jego dziedzictwo jest żywe, a jego wpływ widoczny jest w pracach takich artystów jak Pablo Picasso, który studiował „Otwarcie Piątej Pieczęci”.

Podsumowując, Doménikos Theotokópoulos, znany jako El Greco, pozostawił po sobie dziedzictwo niezwykłej duchowości i innowacyjności artystycznej, które do dziś inspiruje i porusza widzów. Jego dzieła przypominają, że prawdziwa sztuka często wykracza poza konwencje, ukazując głębię ludzkiej duszy i otwierając nowe perspektywy w postrzeganiu piękna i ekspresji. Jego unikalny styl, choć początkowo kontrowersyjny, ostatecznie zapewnił mu miejsce w panteonie największych mistrzów malarstwa.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/El_Greco